II. ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT HỌC CÂY DÓ BẦU.
1.Đặc điểm hình thái :
1.1 Thân cây: Cây dó bầu là một loại cây gỗ lớn, cao khoảng 30-40m, nhưng phổ biến nhất là từ 15-25m, đường kính thân khoảng 60cm, vỏ ngoài nhẵn, màu xám, thịt vỏ màu trắng có nhiều chất xơ (cellulo) và dễ tách ra khỏi thân. Thịt gỗ màu vàng nhạt, chất gỗ mềm có tỉ trọng 0.395. Cành non phủ lông mềm màu vàng xám

1.2 Lá: Lá đơn, mọc cách (so le), có hình bầu dục, hình trứng hay hình ngọn giáo, nhọn ở gốc thon hẹp ở đầu. Phiến lá mỏng dài 8-15 cm, rộng 4-6 cm. Mặt trên phiến lá nhẵn bóng có màu xanh đậm, mặt dưới nhạt hơn có lông mềm. Cuống lá dài từ 4-5mm cũng có lông.

1.3 Hoa: Hoa lưỡng tính, hoa tự hình tán hay chùm mọc ở nách lá, hoa màu trắng tro. Đài hoa hình chuông (loa kèn) có lông ở miệng.

1.4 Quả: Quả nang, hình quả lê hơi dẹp, dài 4cm, rộng 3cm, dày 2cm. Vỏ quả mở thành hai mảnh xốp (khi chín tự tách ra), mỗi quả có từ 1-2 hạt.

1.5 Hạt: Có hai phần, phần chính ở phía trên hình nón, phần kéo dài ở phía dưới. Hạt khi chín có màu nâu, phần vỏ ngoài cùng hóa gỗ cứng, bên trong mềm có chứa nhiều dầu. Một đặc điểm cần chú ý là hạt dó bầu có đời sống rất ngắn (short-lived), không lưu trữ lâu ngày được. Trong tự nhiên khi hạt chín và rụng xuống đất nếu gặp điều kiện ẩm độ thích hợp là nảy mầm ngay. Việc lưu trữ hạt kéo dài quá một tuần lễ, tỉ lệ nảy mầm sẽ giảm 80% hoặc không nảy mầm.

2.Đặc điểm sinh thái.
Trong tự nhiên cây dó bầu thường mọc trong vùng rừng nhiệt đới ẩm trên địa hình có độ cao so với mực nước biển từ 300 -1000m, nhưng tập trung nhiều nhất ở độ cao 700m và rất thích hợp ở những nơi có độ dốc từ 25 độ trở lên. Tuy nhiên trong thực tế cây dó bầu vẫn sinh trưởng tốt ở những nơi có độ cao trên dưới 40m so với mực nước biển.
2.1 Yếu tố khí hậu:
a) Ánh sáng: Cây dó bầu khi còn nhỏ rất thích hợp trong điều kiện râm mát. Ở giai đoạn vườn ươm – từ lúc nảy mầm đến 6 tháng tuổi – cây con cần được che phủ ánh sáng từ 60-70%. Ở giai đoạn từ khi bắt đầu trồng đến khi cây được 2 – 3 năm tuổi, nếu được che bóng cây sẽ sinh trưởng và phát triển rất nhanh.

b) Nhiệt độ: Cây dó bầu có thể sinh trưởng và phát triển tốt trong khoảng nhiệt độ từ 15 độ C – 30 độ C nhưng thích hợp nhất là từ 22 độ C – 29 độ C.

c) Ẩm độ: Cây dó bầu là loại cây ưa ẩm nhưng không chịu ngập úng. Ẩm độ thích hợp để cho cây phát triển là vào khoảng 80%. Khi còn nhỏ khả năng chịu hạn của cây rất kém, nếu thiếu ẩm cây sẽ ngừng sinh trưởng hoặc chết. Việc duy trì ẩm độ cho cây vào mùa nắng là vô cùng quan trọng, nhất là cây ở giai đoạn 2-3 năm tuổi. Khi cây đã lớn, việc tưới nước cho cây là không cần thiết do bộ rễ đã ăn sâu vào trong đất để hấp thu lượng nước sẳn có trong tự nhiên.

d) Lượng mưa: Khí hậu ở Việt Nam chia làm 2 mùa rõ rệt – mùa mưa chỉ tập trung trong khoảng 6 tháng nhưng quyết định lượng nước cung cấp cho cây trong cả năm. Cây dó bầu là loại cây chịu hạn kém, do đó lượng mưa nhiều hay ít đều có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây.

Trong tự nhiên, cây dó bầu chỉ phân bố tập trung ở những vùng có lượng mưa trung bình trong năm từ 1200mm trở lên. Lượng mưa hàng năm có ảnh hưởng trên một khu vực rộng lớn, đây là một trong những yếu tố có tính tiên quyết khi lựa chọn và xác định vùng trồng.

3. Tính đặc thù của cây dó bầu
Gỗ cây dó bầu có khả năng hình thành một loại sản phẩm đặc biệt gọi là trầm hương do cây bị một loại bệnh gây ra bởi tác động bên ngoài. Đây là loại gỗ có nhiều điểm nhựa tỏa ra mùi thơm và khi thả xuống nước thì chìm vì vậy có tên là trầm hương. Vì “trầm” theo chữ Hán có nghĩa là chìm, còn “hương” là mùi thơm.

Căn cứ vào sự hóa nhựa nhiều hay ít mà có những sản phẩm như: Tóc, Trầm hương và Kỳ nam.

- Tóc (có nguồn gốc từ chữ tok của người Campuchia): Do sự biến đổi chất gỗ bên ngoài, thường dùng để làm nhang.

- Trầm hương: Do sự phân hóa không trọn vẹn của các phần tử gỗ, gỗ ít tẩm nhựa hơn, màu nâu hay có sọc đen, nhẹ nổi được trong nước, dùng để chưng cất tinh dầu.

- Kỳ nam (Nghĩa là điều kỳ diệu của phương nam): Do sự biến đổi hoàn toàn của các phần tử gỗ - Các phần tử gỗ thoái hóa, biến dạng, mất mộc tố chứa môt chất nhựa thơm – có màu nâu đậm hay đen, nặng chìm trong nước, vị đắng , thường hình thành ở phần lõi gỗ.

[1],[2],[3],[4] trang kế